سید طاهر جوادیان
خیابان شهدا (صفاییه قدیم) فقط یک نام روی تابلو نیست؛ بخشی از حافظه زنده این شهر است. نوزدهم دیماه ۱۳۵۶، وقتی مردم قم در اعتراض به مقاله توهینآمیز روزنامه اطلاعات به خیابان آمدند، یکی از کانونهای اصلی تجمع و خروش مردمی همین محدوده بود. از همانجا بود که جرقهای زده شد؛ جرقهای که چهلمها را رقم زد و در نهایت به ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ رسید. برای قمیها، خیابان شهدا فقط یک مسیر عبور نیست، بخشی از روایت آغاز انقلاب است.
هر سال در راهپیماییهای مهمی مثل 22 بهمن و روز قدس، شهر حال و هوای دیگری دارد. جمعیت از محلههای مختلف به راه میافتد، پرچمها بالا میرود و مسیرها کمکم به سمت حرم مطهر امتداد پیدا میکند. سالها یکی از ستونهای اصلی این حرکت، خیابان شهدا بود؛ مسیری که جمعیت از آن عبور میکرد، به چهارراه شهدا میرسید و از آنجا به سمت مقصد اصلی راهپیمایی هدایت میشد. این فقط یک انتخاب اجرایی نبود؛ نوعی بازخوانی نمادین تاریخ هم بود. مردم از همان گذری میگذشتند که روزی صحنه اعتراضهای سرنوشتساز بود.
امسال اما در هر دو راهپیمایی مهم و تاریخ ساز 22 دی و ۲۲ بهمن، خیابان شهدا در فهرست مسیرهای رسمی راهپیمایی قرار نداشت. تصمیمی که برای بسیاری از شهروندان سؤالبرانگیز شد. برخی از ساکنان مناطق جنوبی شهر، طبق روال سالهای گذشته، این مسیر را برای پیوستن به جمع راهپیمایان انتخاب کردند. تفاوت در این بود که این بار این خیابان دیگر بخشی از طراحی رسمی مراسم محسوب نمیشد.
یکی از صحنههای قابل توجه امسال در خیابان شهدا، شکلگیری شعارهای «آتشبهاختیار» در میان جمعیت بود. گروههای کوچک و پراکنده، بدون بلندگو و تنها با تکیه بر حنجره خود، شعار میدادند. صدای «اللهاکبر» و دیگر شعارهای انقلابی در فضا طنین میانداخت، اما برد کافی نداشت و در میان ازدحام جمعیت گم میشد. از سوی دیگر، بلندگوهای سراسری که در مسیرهای رسمی مستقر بودند، نواها و سرودهایی پخش میکردند که گاه با این شعارهای مردمی همزمان میشد و عملاً صدای آنها را مخدوش میکرد. حضور مردم کمرنگ نبود؛ آنچه به چشم میآمد، فقدان یک هماهنگی رسمی بود که بتواند این انرژی خودجوش را به صدایی واحد و اثرگذار تبدیل کند.
طبیعی است که مدیریت راهپیماییهایی با جمعیت گسترده، نیازمند ملاحظات دقیق امنیتی و ترافیکی است. قم امروز با قم دهه پنجاه تفاوتهای زیادی دارد. شهر توسعه یافته، جمعیت افزایش یافته و برنامهریزیها پیچیدهتر شده است. ممکن است حذف یک مسیر، بر اساس محاسبات کارشناسی انجام شده باشد. اما در کنار این ملاحظات، یک پرسش مهم نیز مطرح است: جایگاه نمادهای تاریخی در این تصمیمها کجاست؟
خیابانها در شهرهایی مانند قم، فقط کارکرد ترافیکی ندارند. برخی از آنها حامل معنا هستند. همانطور که میدانها و بناهای تاریخی بخشی از هویت شهریاند، مسیرهای شکلگیری یک حرکت اجتماعی نیز نقش نمادین دارند. وقتی این مسیرها در مناسبتهای رسمی بازتکرار میشوند، نسل جدید ارتباط ملموستری با گذشته برقرار میکند. وقتی کنار گذاشته میشوند، این پیوند ممکن است بهتدریج کمرنگ شود.
نسلی که امروز در راهپیماییها حضور دارد، بسیاریشان خاطره مستقیمی از سالهای پیش از انقلاب ندارند. تصویرشان از آن دوران، از خلال روایتها، مستندها و همین فضاهای شهری شکل میگیرد. عبور از خیابانی که گفته میشود نقطه آغاز یک خیزش تاریخی بوده، برای این نسل معنایی فراتر از یک پیادهروی ساده دارد. این تجربه عینی، تاریخ را از کتابها بیرون میآورد و در خیابان جاری میکند.
از سوی دیگر، حذف یک مسیر تاریخی، اگر بدون توضیح روشن باقی بماند، زمینه گمانهزنی را فراهم میکند. برخی آن را صرفاً یک تصمیم اجرایی میدانند و برخی دیگر نگران کمرنگشدن تدریجی نمادهای انقلاب در بافت شهری هستند. شاید واقعیت، سادهتر از این برداشتها باشد. اما در هر صورت، شفافسازی میتواند به کاهش ابهامها کمک کند و از شکلگیری برداشتهای نادرست جلوگیری نماید.
انتظار عمومی از مسئولان برگزاری راهپیماییها، تقابل یا جدل نیست؛ توضیح است. اگر تغییر مسیر به دلیل مسائل ایمنی، ترافیکی یا جمعیتی انجام شده، بیان صریح آن میتواند بخش زیادی از نگرانیها را برطرف کند. اگر هم امکان بازنگری وجود دارد، شنیدن صدای شهروندان میتواند به تصمیمی جامعتر منجر شود. گفتوگوی محترمانه میان مدیران شهری و افکار عمومی، نشانه پاسخگویی و احترام به حساسیتهای هویتی شهر است.
قم به عنوان خاستگاه نهضت امام خمینی(ره)، بیش از هر شهر دیگری با نمادهای انقلاب شناخته میشود. حفظ این نمادها، فقط در نامگذاری خیابانها خلاصه نمیشود؛ در نحوه حضور آنها در مناسبتهای رسمی نیز معنا پیدا میکند. بازگشت خیابان شهدا به مسیر رسمی راهپیمایی، یا دستکم پیشبینی جایگاهی مشخص برای آن در طراحی مراسم، میتواند هم ملاحظات اجرایی را تأمین کند و هم پیوند تاریخی را حفظ نماید.
در نهایت، مسئله اصلی نه صرفاً یک خیابان، بلکه نحوه مواجهه ما با حافظه جمعی است. شهری که تاریخ خود را در معابرش زنده نگه میدارد، هویت خود را تقویت میکند. امید میرود مسئولان مربوطه با ارائه توضیحی روشن درباره تغییر مسیر و بررسی امکان استفاده دوباره از این گذر تاریخی، به دغدغههای مطرحشده پاسخ دهند؛ پاسخی که هم اعتماد عمومی را تقویت کند و هم خیابان شهدا را در متن روایت انقلاب قم نگه دارد، نه در حاشیه آن.
