زهره مهرنوروزی. قم با وجود آب و هوای کویری یکی از استان های زیبای ایران برای ظرفیت پرنده نگری است. نی زارهای تالاب بهشت معصومه فضایی مناسب برای پرندگان کنار آبزی را فراهم کرده در فصل گرما آب تالاب بهشت معصومه بسیار کم شده و اطراف تالاب باتلاقی میشود. به طرف شمال شهر قم کیلومتر سه اتوبان قم - تهران که حرکت میکنید در حدود ۲۰ کیلومتری جنوب تالاب حوض سلطان تالاب بهشت معصومه مشاهده میشود. زمینهای اطراف تالاب بهشت معصومه را شوره زارها تشکیل میدهند و گیاهان شورپسند و نی زارها غالب پوشش گیاهی را شکل میدهد. تالاب بهشت معصومه فرصت مناسبی برای حضور علاقمندان پرنده نگری در دل کویر است، مکانی که میتوان دسته هزارتایی از سارهایی که بر فراز تالاب در حرکتند را مشاهده کرد.
به جای دیگر قم سری می زنیم.به طرف ضلع شرقی دریاچه نمک حوض سلطان کویر یا تالاب مرّه مشاهده میشود. تالاب مره از تالاب های بسیار ارزشمند كویر مركزی كشور است که در یکی از مسیرهای اصلی مهاجرت پرندگان قرار گرفته و همه ساله شاهد حضور دسته های بزرگی از انواع پرندگان آبزی و کنار آبزی و پرندگان شکاری است. در شرایط سیلابی این تالاب به دریاچه نمک حوض سلطان میپیوندد. ضلع شرقی تالاب به جاده قم – گرمسار منتهی میشود و دارای وسعت 10 هزار هکتار است. این تالاب در شمال استان قم و در کیلومتر 50 جاده قم – گرمسار و در جنوب کوه مرّه قرار گرفته است. آب این تالاب لب شور و منبع عمده تأمین کننده آب آن رودخانه شور و کرج بوده که از ضلع شمالی و از مجاورت کوه مرّه به استان قم و تالاب وارد میشود. این تالاب در فصل زمستان به خصوص در زمان سیلاب، پهنههای بزرگ آبی را به وجود آورده که مساحت آن به بیش از 10 هزار هکتار میرسد.
این تالاب میزبان انواع پرندگان مهاجر است. پرندگانی نظیر انواع فلامینگو، انواع مرغابی، تنجه، حواصیلها، کاکاییها، سلیم، چوبپا، خروس کولی، انواع آبچلیک، سارگپه، دم جنبانک وتعدادی از پرندگان در مسیر مهاجرت خودشان از سیبری به جنوب ایران، در فصل زمستان و بهار در این تالاب اقامت و استراحت میکنند.
اهمیت پرنده نگری
فرزاد میرزایی از کارشناسان گردشگری و طبیعت گردی در اهمیت پرنده نگری می گوید: دنیای پرندگان به حدی زیباست که امروزه میلیونها نفر در نقاط مختلف جهان بدون داشتن امکانات پیشرفته و به سبب پشتکار و علاقه فراوان به مطالعه رفتار و زندگی این موجودات میپردازند..
وی تصریح کرد: در حال حاضر پرندگان از جنبههای مختلفی مورد مطالعه پژوهشگران و پرنده شناسان قرارگرفته و اطلاعات زیادی از آنها بهدستآمده است ودر کشورهای مختلف پایگاههای پرندهشناسی متعددی با امکانات و ابزار مدرن جهت پایش و مدیریت این گروه از جانوران به وجود آمده است ودرکشورهای پیشرفته علاقه مندان به پرنده نگری فراوان هستند.
این کارشناس در خصوص ارتباط پرنده نگری واثرگذاری آن بر درآمد مردم منطقه گفت: پرندهنگری یکی از پرطرفدارترین و پردرآمدترین شاخههای اکوتوریسیم در دنیاست و سهم درآمدی کلانی در صنعت بزرگ گردشگری دارد و امیدواریم در ایران که یکی از کشورهای منحصر به فرد دنیا در زمینه اکوتوریسم محسوب میشود و مامنی برای پرندگان مختلف از نقاط مختلف جهان است، ظرفیت این شاخه از گردشگری مورد استفاده قرار گیرد.
وی اظهار کرد: در هر فصل از سال انواعی از پرندگان را در منطقه ای از کشورمان می توان دید، واین امر ظرفیت بی نظیری است که کمتر کشورهایی در جهان از آن برخودار هستند و شاید تنها در ایران وجود داشته باشد.
میرزایی گفت: جنبههای مثبت حضور پرندگان در ایران در آن حد است که با ظرفیتسازی میتوان نهتنها امکان بقا را برای برخی گونههای در معرض خطر انقراض افزایش داد بلکه حتی از مزایای اقتصادی پرندگان در ایجاد اشتغال، ارزآوری و توانمندسازی اقتصادی جوامع محلی بهره برد.
وی در ادامه گفت: با اینکه پرنده نگری تفریحی علمی و ارزان است و نیاز به تجهیزات گرانقیمت ندارد و با یک دوربین دوچشمی ساده قابل انجام است اما توسعه آن در کشور به صورت حرفه ای نیازمند زیرساخت هایی نظیر آژانس های تخصصی، تور لیدرهای متخصص پرنده شناس، آموزش های پرنده نگری و معرفی مکان های خاص پرنده نگری با هماهنگی سازمان حفاظت محیط زیست و ابلاغ ضوابط و دستورالعمل های مربوطه در مناطق تحت مدیریت و تالابهای بین المللی است.
این کارشناس گفت: هر چند پرنده نگری کار ساده ای است اما در کنار این سادگی باید مراتب حفاظتی را نیز رعایت کرد. پرندگان ازجمله گروههای جانوری حساس به تغییرات زیستگاهی هستند. این گروه از جانوران سریعاً به تغییرات محیط پاسخ نشان داده و جابجا میشوند. بنابر این گردشگرانی که با هدف پرندهنگری وارد زیستگاههای گونههای پرندگان میشوند لازم است پیش از هر اقدامی با توجه به منابع اطلاعاتی موجود، اطلاعات کلی در مورد زیستگاهها، عادتهای رفتاری، مهاجرت و ارزشهای هر گونه کسب کنند. همراه شدن با یک راهنمای پرندهشناس خوب جهت ارائه اطلاعات تخصصی در مورد اهمیت گونهها میتواند سفری دلچسب را برای دیدن زیباییهای این جانوران به ارمغان آورد
رضا علی اصل یکی از پرنده شناسان قم می گوید: استان قم جای مناسبی برای فرود پرندگان مهاجرت است و از این منظر جایگاه خوبی دارد، از ۳۰۰ گونه پرنده حاضر در قم بیش از نیمی از آنها یعنی ۲۰۰ گونه مهاجر هستند.
آن طور که وی گفته است در ایران نیز بیش از نیمی از ۵۵۰ گونه پرنده موجود، مهاجر است که این سرمایهها میتواند در زمینه رشد گردشگری و صنعت پرندهنگری استفاده شده و برای جوامع محلی درآمدزایی داشت.
به گفته علی اصل تالابهای بهشت معصومه، غدیر و مره در قم از جمله مناطقی است که میزبان این پرندگان است اما بحرانهای زیست محیطی و کم آبی این تالابها به ویژه تالاب مره که در محدوده بحرانی دشت مسئله قرار دارد را با مشکل روبه رو کرده است.
لزوم حفظ زیستگاه پرندگان مهاجر
به گفت علی اصل نابودی زیستگاه یکی از عوامل اصلی فراری شدن پرندگان مهاجر است، خشکی تالابها زندگی و مهاجرت این پرندگان را تحت تأثیر قرار داده است. دکلهای برق نیز ازجمله همین تهدیدهایی است که جان بسیاری از این پرندگان را میگیرد و در دنیا برای این موضوع فکری شده و برای فرود پرندگان بدون برق گرفتگی فکر شده است.
به گفته وی این پرندگان مهاجر شاخص سلامت منطقه هستند، در واقع حفظ پرندگان مهاجر منطقه در گرو حفظ تالابهاست که برای این کار باید حقابههای زیست محیطی این مناطق حفظ شود و حفاظت از آنها نیز یک وظیفه شهروندی است.
علی اصل اعتقاد دارد باید هر شهروندی در پاکسازی مسیر پرندگان مهاجر نقش خود را ایفا کند و از ایجاد عوامل تهدید در این مسیر جلوگیری شود در حالی که امروز در ایران این وضعیت برعکس در حال انجام است و کشوری که تا ۵۰ سال پیش یکی از بهترین میزبانها برای این پرندگان بوده است امروز از برخی شهرهای آن به عنوان سیاهچاله پرندگان مهاجر یاد میشود.
وی این استفاده از ظرفیت پرندگان را یک فرصت خوب و استثنایی برای رسیدن به توسعه و شکوفایی بیشتر اقتصادی میداند همانطور که امروز در دنیا از پرندهنگری به عنوان یکی از شاخههای پول ساز گردشگری یاد میشود که البته باید با حفظ قید مسئولانه بودن انجام شود و پرندگان این احساس را داشته باشند که به فضای امنی آمدهاند که میتوانند در آن بمانند و زادآوری کنند و برگردند.
در استان قم هم حالا آن طور که علی اصلی گفته است چندسالی سالی میشود که صنعت پرندهنگری راه افتاده است که به مرور زمان در بین مردم در حال پیدا کردن علاقمندان خود است و با برگزاری تورهای رایگان پرندهنگری در سطح شهر از جمله بوستانها و مناطق خارج شهر از جمله ارتفاعات کهک انجام میشود، اتفاقی که از سالها قبل در کشورهای مختلف مورد توجه قرار گرفته و درآمدهای کلانی را به همراه داشته است.
تلاب های قم مامن پرندگان مهاجر
در این فصل تالاب های قم شاهد صحنه های زیبایی از پرندگان مهاجر است که هرکسی از دیدن این پرندگان زیبا متحیر می شود. در قم سرشماری از پرندگان آغاز شده است. طی روزهای گذشته سرشماری پرندگان مهاجر با حضور مدیرکل و جمعی از محیط بانان و کارشناسان اداره کل حفاظت محیط زیست، فعالان زیست محیطی و خبرنگاران استان قم، در تالاب شکارممنوع مره به انجام رسید.
مریم محمدی در گفتگو با شاخه سبز با اشاره به سرشماری اخیر پرندگان گفت: برآوردها حضور بیش از سی و پنج هزار پرنده مهاجر را نشان میدهد و این موضوع اهمیت ملی تالاب را دوچندان میکند.
به گفته وی، تالاب مره با وسعتی حدود یازده هزار هکتار تنها از طریق رودخانه شور تغذیه میشود و دبی یک و نیم تا سه مترمکعب بر ثانیه این رودخانه آخرین کورسوی حیات تالاب به شمار میرود و هرگونه دستاندازی به این حقابه میتواند تالاب را در معرض خشکی و تبدیل شدن به کانون گرد و غبار قرار دهد.
مدیرکل محیط زیست استان قم با بیان اینکه بارشهای بالادست موجب آبگیری حدود هفتاد درصد تالاب شده است، افزود: حفاظت از این زیستگاه نه تنها برای تنوع زیستی بلکه برای جلوگیری از ریزگردها و حفظ معیشت جوامع محلی ضروری است.
وی همچنین از برنامه ساخت پاسگاه محیطبانی در محدوده تالاب خبر داد و گفت: این پاسگاه با هدف پایش مستمر، توسعه پرندهنگری و جلوگیری از شکار غیرمجاز احداث میشود و از ابتدای سال تاکنون حدود چهل شکارچی متخلف در این منطقه شناسایی شدهاند.
مدیرکل محیط زیست استان قم با اشاره به ارتباط هیدرولوژیک تالاب مره با دریاچه نمک و حوض سلطان تأکید کرد: حفظ حقابه تالاب تأثیر مستقیمی بر کاهش گرد و غبار در منطقه دارد و نباید اجازه هیچگونه تعرض به منابع آبی آن داده شود.
کارشناسان معتقدند استمرار حفاظت و تأمین حقابه، شرط اصلی تداوم حیات تالاب مره و حفظ مسیر مهاجرت پرندگان در پهنه مرکزی ایران است.
